Strona główna: Zaprojektuj swój zysk

EN PL
 

Instytut Wzornictwa Przemysłowego

 
 
Strona główna - Zaprojektuj Swój Zysk / Wiedza / Historia polskiego wzornictwa / Lata 50.

Doktor Krystyna Łuczak-Surówka

Historyk sztuki i designu,
wykładowczyni Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie

Krystyna Łuczak-Surówka 

Lata 50. 

Dekada kontrastów

Obowiązująca w pierwszej połowie dziesięciolecia doktryna sztuki realistycznej w formie i socjalistycznej w treści nie dawała klarownych wytycznych w stosunku do sztuki użytkowej. Wzornictwo nie było w centrum zainteresowania komunistycznych władz, ale musiało ono zostać poddane - podobnie jak wszystkie inne dziedziny życia Polsków - centralnemu nadzorowi.

Ważnym momentem w historii polskiego wzornictwa było powołanie w miejsce BNEP w 1950 roku nowej instytucji, istniejącego do dzisiaj INSTYTUTU WZORNICTWA PRZEMYSŁOWEGO (IWP). Nazwa „wzornictwo przemysłowe” pojawiła się po raz pierwszy w polskiej terminologii urzędowej i była w latach 50. promowana przez Instytut i jego twórczynię, Wandę Telakowską. Ta „krajowa Joanna d’Arc wzornictwa”6 wzmacniała pozycję nowej dyscypliny, propagując ideę „piękna na co dzień i dla wszystkich”.

Zadaniem Instytutu było wypracowanie modelu współpracy projektantów ze znacjonalizowanym przemysłem i nadzorowanie spraw wzornictwa w skali kraju, natomiast zagadnienia wytwórczości rzemieślniczej powierzono CPLiA. IWP opracowywał w swoich warsztatach nowe wzory do produkcji (niestety w niewielkim stopniu wdrażane) oraz prowadził działalność popularyzatorską poprzez wystawy i publikacje, w tym „Biuletyn IWP” i „Wiadomości IWP”.

U progu lat 50. wprowadzono opartą na wzorcach radzieckich reformę ustrojową i programową wyższego szkolnictwa artystycznego, dokonując pomiędzy uczelniami podziału specjalizacji. Dwie uczelnie - krakowską i warszawską - dedykowano przede wszystkim sztuce czystej (sztuka użytkowa znalazła się tu jedynie dzięki fuzjom z miejscowymi WSSP), zmieniając ich nazwę na Akademie Sztuk Plastycznych. Pozostałe ośrodki – Gdańsk, Łódź, Poznań i Wrocław – podporządkowano różnym dyscyplinom sztuki użytkowej, tworząc z nich Państwowe Wyższe Szkoły Sztuk Plastycznych. Ten antagonistyczny układ był krokiem wstecz oznaczającym powrót oficjalnego podziału na sztukę czystą i użytkową.

W roku 1952 w gmachu warszawskiej Zachęty odbyła się I Ogólnopolska Wystawa Architektury Wnętrz i Sztuki Dekoracyjnej (I OWAW), dowodząca poparcia władz dla sztuki dekoracyjnej, przy jednoczesnym braku perspektywicznego myślenia o pracy plastyków w przemyśle. Ekspozycja, będąca odpowiednikiem Ogólnopolskich Wystaw Plastyki, prezentowała głównie rzemiosło artystyczne. Coraz prężniej działające środowisko projektantów, w tym twórców skupionych w IWP, nadal miało niewielkie możliwości oddziaływania na stan rodzimej produkcji. Projektowano, tworzono prototypy, jednak nie znajdywały one kontynuacji w fabrykach, a pierwsze komórki wzorcujące7 w polskich zakładach przemysłowych wprowadzono w roku 1954.

Od śmierci Stalina w roku 1953 rozpoczął się proces „odmrażania” Polski, do której coraz częściej docierały informacje na temat zachodniego stylu życia i wzornictwa.

Widoczne zmiany przyniósł jednak rok 1956, który wraz z przejęciem władzy przez Władysława Gomułkę rozpoczął kilkuletni okres „odwilży”. Do udziału w rynku dopuszczono prywatną inicjatywę, a część przemysłu ciężkiego przestawiono na potrzeby konsumpcyjne Polaków, co miało swoje konsekwencje dla wzornictwa. Odrzucenie doktryny socrealizmu i otwarcie na wpływy kultury Zachodu oznaczały zmiany natury stylistycznej, konstrukcyjnej oraz eksperymenty z nowymi materiałami, pomimo nieustannych problemów z dostępem do nowoczesnych tworzyw i technologii.

Nowoczesność stała się w drugiej połowie lat 50. słowem kluczem. Po latach izolacji wyraźnie wzrosła potrzeba bycia modnym w życiu codziennym, w sposobie zachowania i spędzania wolnego czasu, szczególnie wśród młodej generacji.

Uchylenie żelaznej kurtyny spowodowało eksplozję działań twórczych skierowanych na paradygmat „nowoczesności” wyprowadzonej ze sztuki abstrakcyjnej i wzornictwa organicznego. 

Te inspiracje znacząco wpłynęły na polskich projektantów, wprowadzając elementy charakterystyczne dla stylistyki lat 50., w tym język abstrakcji, organiczne formy, asymetrię, diagonalne linie, kompozycje oparte na literach „A” i „X”, żywą kolorystykę.

Ten słownik formalny zdominował polskie wzornictwo. Inspiracja sztuką abstrakcyjną i nową figuracją przyniosła zmiany w projektowaniu tkanin, a wraz z nimi zjawisko tzw. pikasów. W przeżywającej okres rozkwitu ceramice (projekty figurek i naczyń użytkowych opracowane w IWP) królowała organiczna forma. W meblarstwie zaistniała ona dzięki zastosowaniu sklejki (m.in. u Jana Kurzątkowskiego, Teresy Kruszewskiej, Marii Chomentowskiej), a następnie tworzyw sztucznych: igielitu, winiduru i w końcu żywic epoksydowych, które pojawiły się w polskim wzornictwie dzięki samodzielnym eksperymentom technologicznym twórców, bez wsparcia przemysłu (przykład: organiczny fotel z żywicy Romana Modzelewskiego). Swobodna forma kształtowana miękką linią nie ominęła również projektowania maszyn i urządzeń, czego przykładami są diaskop BAJKA, skuter OSA czy samochód SYRENA SPORT. Wzornictwo nadal postrzegano głównie przez pryzmat estetyki, stąd autorami tych projektów byli konstruktorzy i inżynierowie, a nie artyści. Projektanci wywodzący się ze środowiska artystycznego koncentrowali się głównie na projektowaniu mebli, ceramiki, tkanin, podobnie jak IWP, który jednak zyskał możliwość rozwinięcia swojej działalności i wdrożenia wielu projektów.

W połowie dekady skrystalizowały się plany stworzenia nowego pisma, poświęconego szeroko pojmowanym zagadnieniom sztuki i w czerwcu 1956 roku ukazał się pierwszy numer „Projektu”, pisma w którym problematyka nowoczesnego wzornictwa była stale obecna. Gościła również na łamach miesięcznika „Architektura” oraz czasopism, takich jak: „Dookoła Świata”, „Przekrój”, „Świat”.

Na mapie wystaw znaczące miejsce zajęły: w Warszawie XXX-lecie „ŁADU” (1956) i II OWAW (1957); Ogólnopolski Salon Architektury Wnętrz w Krakowie (1958) oraz reaktywowane w roku 1955 Targi Poznańskie.

Wcześniej:
Lata 40.

Później:
Lata 60.


Przypisy

6) Stanisław Ehrlich nazwał Telakowską „krajową Joanną d’Arc wzornictwa” oraz „matką wzornictwa” w tekście o równie znaczącym tytule – S. Ehrlich, Don Kichot w spódnicy, w: Sztuka dla życia. Wspomnienia o Wandzie Telakowskiej, zebrali K. Czerniawska, T. Reindl, Instytut Wzornictwa Przemysłowego, Warszawa 1988, s. 32.

7) Zorganizowano je z inicjatywy Departamentu Wzornictwa Ministerstwa Przemysłu Lekkiego. Por. A. Wojciechowski, O współpracy plastyków z przemysłem, „Przegląd Artystyczny” 1954, nr 1, s. 18-21 oraz M. Pluciński, Wpływ fabrycznych zakładów wzorcujących na rozwój wzornictwa meblarskiego, „Przemysł Drzewny” 1955, nr 1, s. 13.

  • KRZESEŁKO MUSZELKA
    Projekt Teresa Kruszewska, materiał konstrukcja drewniana, gięta sklejka, linka igielitowa, data 1956. Wykonanie: Spółdzielnia Artystów „ŁAD” w Warszawie. Foto: EAST NEWS
  • FIGURKA WIELBŁAD
    Projekt Mieczysław Naruszewicz, materiał porcelana malowana podszkliwnie, data 1957 foto: EAST NEWS
  • TKANINA DRUKOWANA
    Projekt Alicja Gutkowska-Wyszogrodzka, materiał tkanina bawełniana, filmdruk, data 1958. Wykonanie: Zakład Filmdruku Instytutu Wzornictwa Przemysłowego w Warszawie Foto: Gutkowska-Wyszogrodzka Alicja
  • SAMOCHÓD SYRENA SPORT
    Projekt Cezary Nawrot i zespół FSO (przedprototyp), data 1959. Wykonanie: Fabryka Samochodów Osobowych w Warszawie Foto. archiwum IWP
Ocena:     
Komentarze: 0
Zaloguj się aby dodać opinię

Logowanie do profilu

 

 

Nie posiadasz jeszcze konta? Załóż bezpłatne konto w portalu ZSZ.

Nie pamiętasz hasła? Zamów nowe hasło.
UWAGA - warunkiem jest obecność adresu e-mail przypisanego do konta, dla którego zamawiane jest nowe hasło.

Zakładanie konta

Podany login, poza rolą w procesie logowania na swoje konto, będzie służył do sygnowania wszystkich akcji użytkownika dokonanych w obrębie portalu.
Login nie może zawierać następujących znaków:
\ / : * ? "< > |
ani zaczynać się od kropki.
*
 
*
 
Jako hasło proszę wpisać ciąg przynajmniej 7 znaków, zawierający co najmniej jedną cyfrę lub znak specjalny (na przykład #, $, %).
*
*
*
 

 
 
 
 
 
Patroni medialni
Patroni medialni
Innowacyjna Gospodarka Projekt jest współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka.